19 februari 2021

Aandacht voor cultuureducatie en amateurkunst ten tijde van corona

In 2021 krijgt de gemeente Den Haag van het Ministerie van OCW 8,35 miljoen euro als steunpakket voor de cultuursector, voor de gevolgen van corona. Het is belangrijk dat een substantieel deel van dat pakket wordt ingezet voor cultuureducatie en amateurkunst. De impact van corona op cultuuronderwijs op school en actieve kunstbeoefening in de vrije tijd is namelijk enorm, zowel op de korte als op de lange termijn.

Cultuureducatie

Als gevolg van de lockdown hebben zowel het primair als het voortgezet onderwijs veel minder culturele activiteiten ondernomen. Dat blijkt uit de landelijke cijfers die CJP onlangs publiceerde, en uit de Haagse cijfers die CultuurSchakel bijhoudt. Over geheel 2020 zien we meer dan een halvering van het aantal schoolbezoeken aan culturele instellingen en 2021 zal waarschijnlijk niet een ander beeld geven.

Hoewel culturele instellingen en aanbieders hun uiterste best doen digitaal aanbod te creëren en CultuurSchakel scholen en culturele aanbieders extra financiële middelen geeft om bezoeken tóch door te kunnen laten gaan (bv. met extra busvervoer of kleinere groepen), zagen we dat veel bezoeken werden uitgesteld en daarna uiteindelijk geannuleerd. Ook als het gaat om vakdocenten, kunstenaars in de klas en bezoek van onze cultuurcoaches, zien we dat scholen hier nu niet voor open staan.

Het is begrijpelijk dat corona in eerste instantie heeft geleid tot terughoudendheid bij scholen om culturele activiteiten te ondernemen gedurende het schooljaar 2020-2021. Helaas is dat niet anders. We richten ons nu op de toekomst: wat kunnen we doen op de lange termijn om cultuuronderwijs terug in de klas te krijgen? Want juist kunstvakken dragen positief bij aan de bijzondere opgave voor het onderwijs ná corona, omdat ze kinderen en scholieren helpen betekenis te geven aan ervaringen en emoties, en die te delen.

De ministers Slob en Van Engelshoven presenteerden deze week een groot steunpakket voor het onderwijs. We achten daarbij de kans echter groot dat de prioriteit van de scholen straks ligt bij de cognitieve vakken. Het is altijd al een uitdaging geweest om scholen te verleiden aandacht te geven aan cultuuronderwijs. Daarom is het juist nu belangrijk dat onze cultuurcoaches de scholen met maatwerk ondersteunen. Zo kan cultuuronderwijs plaatsvinden zonder dat het de scholen zwaarder belast.

CultuurSchakel is een aanjager en verbinder. Behalve met scholen denken wij ook actief na over de toekomst met de educatieafdelingen van culturele instellingen. Komt alles wel weer bij het oude, of is dit is de nieuwe werkelijkheid? Wat leren we van deze situatie? Het is belangrijk dat er ruimte komt voor meer flexibiliteit, hybride vormen van cultuuronderwijs en -beleving, het experiment, innovatie en meer digitalisering. Daarom zetten we verdieping en kennisoverdracht hierover op de agenda van onze educatieoverleggen voor de culturele instellingen.

Wat kan de gemeente doen om cultuuronderwijs te ondersteunen op de lange termijn? Als de maatregelen worden versoepeld, zijn scholen geholpen met een eenmalige extra financiële impuls, bv. om een kunstenaar in de klas te ontvangen, of leerlingen een project te laten doen met een vakleerkracht. Ook denken wij dat scholen geholpen zijn met gratis busvervoer voor de cultuurbezoeken komend schooljaar. Dat helpt hen weer de drempel over om theater, museum of filmhuis te bezoeken. Een specifieke gemeentelijke investering gelabeld aan cultuuronderwijs verleidt scholen om, naast de aanwezige focus op cognitieve vakken, cultuur weer snel op te nemen in hun lesprogramma.

Innovatie bij de afdelingen cultuureducatie van culturele instellingen is juist nu heel belangrijk. Ook daar is financiële impuls van de gemeente nodig, omdat de reguliere budgetten van de instellingen onvoldoende ruimte bieden voor experimenteren met nieuwe media en digitale werkvormen. Kennisuitwisseling en gezamenlijk oppakken van deze uitdaging is onontbeerlijk en hierbij kan CultuurSchakel ondersteunen.

Amateurkunst en actieve kunstbeoefening

Hoewel de amateurkunstensector en de actieve kunstbeoefening misschien wel het meest geraakt wordt van alle sectoren tijdens de coronacrisis, is daar weinig aandacht voor. In Nederland zitten meer mensen op een koor dan op voetbal, maar bij de meeste persconferenties of artikelen over de gevolgen van de lockdown wordt sport wél, maar amateurkunst of actieve kunstbeoefening niet of nauwelijks genoemd. Steeds als er nieuwe maatregelen komen, hebben dansscholen, muziekverenigingen, of theaterdocenten moeite om erachter te komen wat het nieuwe protocol voor hun werkveld betekent.

Koornetwerk Nederland bracht onlangs een prachtige podcast uit over de desastreuze gevolgen van corona. Het trieste feit is dat koren en verenigingen in Nederland volledig stil liggen. De sector worstelt met gebrek aan geschikte, grotere repetitieruimtes, huurkosten die doorlopen, inkomstenderving door gebrek aan optredens, honoraria voor dirigenten of regisseurs die niet meer kunnen worden opgebracht en met leden die afhaken omdat hun contributie ondertussen doorloopt. Veel verenigingen en aanbieders van kunstbeoefening in Den Haag, vrezen dan ook voor hun voortbestaan.

Aanbieders van lessen buiten verenigingsverband (bv. dansscholen en zzp’ers) zijn hierbij een ‘vergeten’ groep. Veel van hen werken deels als docent, deels als kunstenaar en hebben ook in goede tijden al een laag en onzeker inkomen, zoals blijkt uit onderzoek. Door de inkomens-/partnertoets komen zij veelal niet in aanmerking voor steun en op alle vlakken lopen nu hun inkomsten fors terug. Velen laten zich noodgedwongen omscholen. Dit leidt tot een verschraald kunstklimaat en het verloren gaan van kostbaar talent. De sociale en culturele schade die hierdoor ontstaat, is groot.

Innovatie is veelal buiten handbereik in dit werkveld. Aanbieders van lessen en cursussen zijn vaak gedwongen zzp’er geworden en hebben weinig middelen om te investeren in vernieuwing of digitalisering. De amateurkunstenwereld draait voornamelijk op vrijwilligers en focust zich vaak op het draaiend houden van de vereniging. Onze webinars over online mogelijkheden zoals streaming worden nu enthousiast bijgewoond door grote aantallen geïnteresseerden en onze nieuwe laagdrempelige ‘coronasubsidieregelingen’ worden direct benut. De behoefte aan vernieuwing is er duidelijk.

Ook hier is steun en aandacht van de gemeente nodig. Erkenning en waardering van de sector is van belang. Een eenmalige tegemoetkoming in de huur of andere ‘coronakosten’ voor de verenigingen zou een mooi begin zijn en is via onze subsidieregelingen gemakkelijk te realiseren. Een stimuleringsfonds voor innovatie en digitalisering, waarvan verenigingen, zzp’ers en dans-, theater-, muziek- of kunstscholen gebruik kunnen maken, zou enorm helpen. Daarnaast kan de gemeente hen ondersteunen met een budget voor scholing, bv. op het gebied van ondernemerschap, promotie en ledenwerving.

Ook zou de gemeente een campagne kunnen financieren om (als de maatregelen versoepelen) iedereen op te roepen om weer lid te worden van een vereniging, of actief kunst te gaan beoefenen door lessen te gaan volgen. Veel mensen zijn tijdens de lockdown gestart met kunstlessen via YouTube-filmpjes en deze impuls willen we vasthouden. We kunnen inwoners van Den Haag stimuleren de volgende stap te zetten om lid te worden van een vereniging of fysieke lessen te nemen. Daarbij is het van belang om nu eindelijk een bestaand groot knelpunt aan te pakken, namelijk dat voor velen de financiële drempel om kunst te beoefenen te hoog is. Voor de allerlaagste inkomens is de Ooievaarspas weliswaar een oplossing, maar voor de middeninkomens is kunstonderwijs in de vrije tijd niet goed betaalbaar. Komende jaren is het van enorm belang dit op te lossen, om een vitale sector te behouden en alle kinderen en volwassenen in Den Haag gelijke kansen te geven.

Tot slot

Deze crisis legt ook bij cultuuronderwijs en amateurkunst bepaalde systeemproblemen bloot. De druk op de scholen is groot en cultuur staat helaas vaak onderaan de prioriteitenlijst. Culturele instellingen hebben te weinig financiële middelen om te innoveren en te digitaliseren. Verenigingen leunen zwaar op vrijwillige inzet en worden nauwelijks ondersteund. Kunstdocenten zijn tegen wil en dank zzp'er en sprokkelen met een samengestelde praktijk een te mager inkomen bij elkaar om tegenvallers het hoofd te kunnen bieden. Kinderen krijgen geen gelijke kansen als het gaat om de ontwikkeling van hun kunstzinnige talenten en hun creativiteit. Het oplossen van deze systeemproblemen vergt een lange adem en een structurele investering in de sector. Laten we er nú samen voor zorgen dat als er straks na de verkiezingen landelijk, en in 2022 op gemeentelijk niveau, nieuwe begrotingen worden gemaakt, niet wéér bezuinigd wordt op cultuur. Landelijk en gemeentelijk is er breed de wil om er in te investeren. Laat dat onder druk van de andere sectoren alsjeblieft niet sneuvelen.